Đánh giá các điều kiện phát triển bền vững du lịch cộng đồng tại bản Tèn, tỉnh Thái Nguyên từ góc nhìn cộng đồng địa phương

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Phát triển bền vững du lịch cộng đồng (DLCĐ) được xem là một hướng tiếp cận quan trọng nhằm nâng cao sinh kế, giảm nghèo và bảo tồn tài nguyên tại các khu vực nông thôn, miền núi (Lee & Jan, 2019; Sutresna và cộng sự, 2019)[1],[2]. Khác với các loại hình du lịch truyền thống, DLCĐ nhấn mạnh vai trò chủ thể của cộng đồng địa phương trong quá trình quy hoạch, quản lý và hưởng lợi từ hoạt động du lịch, hướng tới sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường (Sutresna và cộng sự, 2019; Evita và cộng sự, 2026)[2], [3]. Vì vậy, việc xác định các điều kiện ảnh hưởng đến phát triển bền vững DLCĐ có ý nghĩa quan trọng đối với hoạch định chính sách và quản lý điểm đến.

Các nghiên cứu trước cho thấy tính bền vững của DLCĐ chịu tác động bởi nhiều nhóm yếu tố khác nhau. Ở khía cạnh kinh tế và tài nguyên, Nguyễn Phước Hoàng (2020) [4] nhấn mạnh vai trò của tài nguyên thiên nhiên và khả năng khai thác các nguồn lực đặc thù của địa phương. Về khía cạnh xã hội và quản trị, Vũ Nguyễn Tấn Trung và Đặng Thành Thức (2023) [5] khẳng định sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cùng với niềm tin và sự đồng hành của địa phương là nền tảng cho phát triển bền vững. Trong khi đó, Lee và Jan (2019) [1] chỉ ra rằng nhận thức của người dân về các lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường của du lịch thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của điểm đến, cho thấy tác động của các yếu tố này phụ thuộc đáng kể vào bối cảnh cụ thể.

Ở góc độ thực tiễn, TCVN 13259:2020 về du lịch cộng đồng quy định các yêu cầu cơ bản đối với dịch vụ hướng dẫn, điểm thông tin, tham quan, ăn uống, lưu trú, hoạt động văn hóa - giải trí, mua sắm sản phẩm địa phương, đồng thời đặt yêu cầu về bảo vệ môi trường, vệ sinh, an ninh - an toàn và phòng cháy chữa cháy [6]. ASEAN Community Based Tourism Standard nhấn mạnh rộng hơn đến sở hữu và quản lý của cộng đồng, quản trị minh bạch, chia sẻ lợi ích, bảo tồn văn hóa và tài nguyên, tương tác cộng đồng - du khách, cũng như chất lượng hướng dẫn, ăn uống và lưu trú [7]. Nghiên cứu sử dụng hai chuẩn này để xác định mức độ bao phủ và các khoảng trống của khung khảo sát, không dùng để khẳng định Bản Tèn đạt hay không đạt chứng nhận tiêu chuẩn

Mặc dù phần lớn các nghiên cứu đều thống nhất rằng sự tham gia và trao quyền cho cộng đồng là điều kiện cốt lõi của DLCĐ bền vững (Sutresna và cộng sự, 2019; Evita và cộng sự, 2026)[2],[3], vẫn còn nhiều khác biệt trong đánh giá vai trò của các yếu tố hỗ trợ. Một số nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của quản trị và liên kết các bên liên quan, trong khi các nghiên cứu khác cho rằng hạ tầng, nguồn lực kinh tế hoặc năng lực cộng đồng mới là yếu tố quyết định. Đối với các vùng miền núi và cộng đồng dân tộc thiểu số, những hạn chế về giao thông, cơ sở hạ tầng, kỹ năng làm du lịch và khả năng tiếp cận thị trường tiếp tục là những rào cản lớn đối với phát triển bền vững. Nghiên cứu của Đặng Thế Thịnh và Lê Huỳnh Hạ Nguyên (2025)[8] tại huyện An Lão (Bình Định) cho thấy hạ tầng giao thông và lưu trú yếu kém cùng nguy cơ ô nhiễm môi trường là những trở ngại chính, từ đó đề xuất mô hình phát triển gắn kết văn hóa, sinh thái và nông nghiệp. Tương tự, Đào Ngọc Anh (2016) [9] nhấn mạnh yêu cầu hài hòa giữa phát triển sinh kế du lịch và bảo tồn văn hóa của cộng đồng H'Mông.

Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện nay tập trung vào các điểm đến đã phát triển hoặc đã hình thành thương hiệu du lịch (Hoàng Ngọc Hiền và cộng sự, 2025; Phan Thị Xuân Hằng, 2023) [10],[11], trong khi các cộng đồng vùng cao đang ở giai đoạn đầu phát triển DLCĐ vẫn còn ít được nghiên cứu một cách hệ thống.  Trong bối cảnh đó, Bản Tèn, tỉnh Thái Nguyên là một trường hợp nghiên cứu phù hợp để đánh giá thực trạng các nhóm điều kiện ảnh hưởng đến phát triển bền vững DLCĐ trong điều kiện của một cộng đồng dân tộc thiểu số vùng cao. Vì vậy, nghiên cứu này nhằm: (i) đánh giá thực trạng bảy nhóm điều kiện phát triển DLCĐ tại Bản Tèn từ góc nhìn cộng đồng địa phương; (ii) xác định khoảng cách so với mức mục tiêu 4,0 được quy ước trong nghiên cứu để nhận diện thứ tự ưu tiên cải thiện; và (iii) sử dụng ma trận SWOT để đề xuất các định hướng phát triển phù hợp.

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Phương pháp thu thập số liệu

Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo, đề án phát triển du lịch, niên giám thống kê, văn bản quản lý nhà nước và các công trình nghiên cứu liên quan đến du lịch cộng đồng. Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra bằng bảng hỏi đối với các hộ dân đang sinh sống tại Bản Tèn, xã Văn Lăng, tỉnh Thái Nguyên.

Bản Tèn có khoảng 150 hộ dân nên nghiên cứu thực hiện khảo sát diện rộng ở cấp cộng đồng và thu được 140 phiếu hợp lệ, tương đương khoảng 93% số hộ. Mỗi phiếu tương ứng với một hộ; người trả lời được lựa chọn trong hộ theo hướng ưu tiên người sinh sống lâu năm và có hiểu biết về điều kiện địa phương và hoạt động DLCĐ. Quy mô 140 hộ cũng lớn hơn mức mẫu tối thiểu 108 hộ nếu tham khảo bảng Krejcie và Morgan (1970) [12]. Tuy nhiên, do quy trình tiếp cận người trả lời không phải là chọn mẫu xác suất thuần túy, nghiên cứu không khẳng định tính đại diện thống kê theo nghĩa suy rộng; kết quả được sử dụng để mô tả nhận thức của cộng đồng tại điểm nghiên cứu. Khảo sát được thực hiện từ tháng 8 đến tháng 9 năm 2025.Bảng hỏi gồm hai phần: (i) thông tin nhân khẩu học của người được khảo sát; và (ii) đánh giá các nhóm điều kiện ảnh hưởng đến phát triển bền vững du lịch cộng đồng tại Bản Tèn. Các biến quan sát được đo lường bằng thang Likert 5 mức độ, từ 1 = Rất thấp đến 5 = Rất cao.

2.2. Khung tiêu chí đánh giá các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng bền vững

Dựa trên tổng quan các nghiên cứu của Lee & Jan (2019)[1], Pasanchay & Schott (2021)[13], Nguyễn Phước Hoàng (2020)[4] và Vũ Nguyễn Tấn Trung & Đặng Thành Thức (2023)[5], nghiên cứu lựa chọn 7 nhóm điều kiện để đánh giá thực trạng các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng tại Bản Tèn gồm: (1) tài nguyên du lịch tự nhiên và bản sắc văn hóa (TN); (2) hạ tầng giao thông và khả năng tiếp cận điểm đến (HT); (3) chất lượng dịch vụ và sản phẩm du lịch (DV); (4) nguồn nhân lực và mức độ tham gia của cộng đồng (CD); (5) xúc tiến quảng bá và liên kết thị trường (XT); (6) cơ chế, chính sách hỗ trợ của chính quyền (CS); và (7) điều kiện kinh tế – xã hội địa phương (KT).

Bảng 1. Tổng hợp các nhóm yếu tố và nội dung đo lường trong nghiên cứu

Nguồn: Tổng hợp và xây dựng theo tổng quan tài liệu nghiên cứu [1], [4], [5], [13]

Bảng 2. So sánh khung khảo sát với TCVN 13259:2020 và ASEAN Community Based Tourism Standard

Nguồn: TCVN 13259:2020 [6] và ASEAN Community Based Tourism Standard [7].

2.3. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

Các phiếu khảo sát sau khi thu thập được kiểm tra, mã hóa và nhập liệu bằng phần mềm Microsoft Excel. Dữ liệu được xử lý theo phương pháp thống kê mô tả nhằm đánh giá thực trạng các điều kiện ảnh hưởng của các nhóm yếu tố đến phát triển bền vững du lịch cộng đồng tại Bản Tèn thông qua các chỉ tiêu giá trị trung bình (Mean) và độ lệch chuẩn (Standard Deviation - SD) [12].

Giá trị trung bình được sử dụng để xác định mức độ đánh giá của người dân đối với từng nhóm yếu tố theo thang đo Likert 5 mức (1 = Rất thấp; 2 = Thấp; 3 = Trung bình; 4 = Cao; 5 = Rất cao). Căn cứ theo công thức xác định khoảng giá trị của thang đo Likert (Hoàng Trọng và Chu Nguyễn Mộng Ngọc, 2008)[14], mức độ đánh giá được phân loại như sau: 1,00–1,80: rất thấp; 1,81–2,60: thấp; 2,61–3,40: trung bình; 3,41–4,20: cao; và 4,21–5,00: rất cao. Việc phân loại này chỉ phục vụ mô tả mức độ đánh giá trong nghiên cứu, không được hiểu là ngưỡng chuẩn chính thức của phát triển DLCĐ bền vững.

Bên cạnh đó, độ lệch chuẩn (SD) được sử dụng để đánh giá mức độ đồng thuận trong cộng đồng đối với từng nhóm yếu tố. Giá trị SD càng nhỏ cho thấy mức độ thống nhất trong đánh giá càng cao; ngược lại, SD lớn phản ánh sự khác biệt trong nhận thức giữa các đối tượng khảo sát.

Nghiên cứu đồng thời sử dụng phương pháp phân tích khoảng cách (Gap Analysis) nhằm xác định mức độ chênh lệch giữa thực trạng các yếu tố phát triển du lịch cộng đồng và mức chuẩn quy ước. Mức chuẩn được lựa chọn là Mean = 4,0, tương ứng với mức đánh giá “cao” trên thang đo Likert 5 mức và được dung như một mốc phân tích trong nghiên cứu này để sắp xếp các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững. Khoảng cách được xác định theo công thức:

Gap = Mean_{thực tế} - Mean_chuẩn (4,0)

Trong đó, giá trị Gap dương thể hiện điều kiện đạt hoặc vượt ngưỡng quy ước; giá trị Gap âm phản ánh mức độ thiếu hụt cần được ưu tiên cải thiện.

Trên cơ sở kết quả thống kê mô tả và phân tích khoảng cách, thông tin từ dữ liệu điều tra thực tế và trao đổi tại địa phương sau đó đối sánh với TCVN 13259:2020, ASEAN CBT Standard, nghiên cứu sử dụng ma trận SWOT để tổng hợp các điểm mạnh (Strengths), điểm yếu (Weaknesses), cơ hội (Opportunities) và thách thức (Threats), qua đó đề xuất các định hướng và giải pháp phát triển.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Khái quát quá trình phát triển và một số chỉ tiêu du lịch cộng đồng tại Bản Tèn giai đoạn 2022-2024

Bản Tèn là địa bàn vùng cao có cộng đồng dân tộc Mông sinh sống, với lợi thế nổi bật về cảnh quan tự nhiên và bản sắc văn hóa. Hoạt động DLCĐ tại đây đang ở giai đoạn đầu phát triển, trong đó cộng đồng địa phương, chính quyền và Hợp tác xã Nông dược và Du lịch cộng đồng Bản Tèn V-Ginseng từng bước tham gia vào quá trình tổ chức sản phẩm và liên kết phát triển. Dữ liệu giai đoạn 2022-2024 cho thấy lượng khách và nguồn lực dành cho xúc tiến du lịch có xu hướng tăng, phản ánh quá trình hình thành thị trường và mức độ quan tâm ngày càng rõ hơn đối với điểm đến.

Bảng 3. Cơ cấu khách du lịch tại Bản Tèn giai đoạn 2022 - 2024

(Nguồn: UBND xã Văn Lăng) [15]

Khách đến Bản Tèn giai đoạn 2022-2024 chủ yếu là khách nội địa, luôn chiếm trên 97% tổng lượt khách. Số khách nội địa tăng từ khoảng 412 lượt năm 2022 lên 760 lượt năm 2023 và 1.145 lượt năm 2024; tỷ trọng khách quốc tế tăng nhẹ từ 1,90% lên 2,97%. Cơ cấu khách du lịch nêu trên phản ánh đặc điểm phát triển của điểm đến trong giai đoạn đầu khai thác du lịch cộng đồng.

Cùng với sự gia tăng lượng khách, mức độ tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch tại Bản Tèn cũng từng bước được mở rộng. Số lao động tham gia các hoạt động liên quan đến du lịch cộng đồng ước tăng từ khoảng 30 người năm 2022 lên 41 người năm 2023 và 80 người năm 2024 [15]. Lực lượng tham gia chủ yếu là người dân địa phương thực hiện các hoạt động đón tiếp, chế biến ẩm thực, biểu diễn văn hóa, giới thiệu phong tục, bán sản phẩm bản địa và hỗ trợ các đoàn khách, song phần lớn vẫn mang tính kiêm nhiệm và thời vụ. Đến năm 2024, Bản Tèn chưa hình thành homestay, nhà nghỉ hoặc cơ sở ăn uống chuyên phục vụ khách thường xuyên; mô hình kinh tế có tổ chức nổi bật mới là Hợp tác xã Nông dược và Du lịch cộng đồng Bản Tèn V-Ginseng, bước đầu liên kết sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm nông dược đặc trưng. Hoạt động trồng sâm liên kết đã mở rộng khoảng 7 ha với 30 hộ tham gia, tạo tiền đề kết nối sản xuất nông nghiệp với phát triển sản phẩm và trải nghiệm du lịch [15].

3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội của cộng đồng tham gia khảo sát

Bảng 4: Đặc điểm nhân khẩu học của mẫu khảo sát

(Nguồn: Kết quả khảo sát 140 người dân địa phương Bản Tèn)

Trong 140 người đại diện hộ tham gia khảo sát, nữ chiếm 73,6%; nhóm 41-50 tuổi chiếm tỷ lệ lớn nhất (37,9%); 79,3% có trình độ THCS hoặc THPT; nông nghiệp và lao động tự do là hai nhóm nghề nghiệp chủ yếu (80,7%) Đáng chú ý 60,7% số người được hỏi đã sinh sống tại địa phương trên 20 năm. Cơ cấu thời gian cư trú cho thấy phần lớn người trả lời có mức độ gắn bó lâu dài với địa phương, tạo thuận lợi cho việc thu thập nhận định về quá trình phát triển DLCĐ.

3.3. Đánh giá thực trạng các nhóm điều kiện phát triển bền vững du lịch cộng đồng tại Bản Tèn

Bảng 5. Kết quả đánh giá thực trạng các nhóm điều kiện ảnh hưởng đến phát triển bền vững du lịch cộng đồng Bản Tèn

(Nguồn: Kết quả khảo sát 140 người dân địa phương Bản Tèn)

Bảng 6. Mức độ đồng thuận của cộng đồng đối với các nhóm điều kiện phát triển du lịch cộng đồng Bản Tèn

(Nguồn: Kết quả khảo sát 140 hộ tại Bản Tèn)

Kết quả khảo sát (Bảng 5) cho thấy nhóm Tài nguyên - bản sắc có điểm đánh giá cao nhất (Mean = 4,43; SD = 0,33). Kết quả này củng cố nhận định của Nguyễn Phước Hoàng (2020) [4] về vai trò của tài nguyên đặc thù đối với phát triển du lịch bền vững, đồng thời phù hợp với nghiên cứu của Đào Ngọc Anh (2016) [9] khi nhấn mạnh giá trị văn hóa người H'Mông trong phát triển DLCĐ. Đối với Bản Tèn, lợi thế không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở khả năng tạo ra trải nghiệm khác biệt dựa trên bản sắc văn hóa địa phương. Tuy nhiên, theo cách tiếp cận của TCVN 13259:2020 và ASEAN CBT Standard [6],[7], tài nguyên hấp dẫn mới là điều kiện đầu vào; phát triển điểm đến còn đòi hỏi năng lực dịch vụ, quản trị cộng đồng, bảo vệ môi trường và cơ chế tạo lợi ích tại chỗ.

Các nhóm điều kiện về Xúc tiến - liên kết (Mean = 3,85; SD = 0,39), Kinh tế - xã hội (Mean = 3,71; SD = 0,95) và Chính sách hỗ trợ (Mean = 3,62; SD = 0,34) đều đạt mức đồng ý tương đối cao. Kết quả này có sự tương đồng với Vũ Nguyễn Tấn Trung và Đặng Thành Thức (2023) [5] về vai trò của phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng một số chỉ báo trong hai nhóm Xúc tiến - liên kết và Chính sách hỗ trợ phản ánh nhận thức về sự cần thiết hoặc vai trò của các hoạt động này; vì vậy điểm trung bình cao không đồng nghĩa với việc các hoạt động đã được triển khai đầy đủ. Mức SD cao hơn ở nhóm Kinh tế - xã hội cho thấy điều kiện và khả năng đầu tư giữa các hộ còn khác biệt, đây là điểm cần được tính đến khi thiết kế cơ chế hỗ trợ.

Nhóm Cộng đồng - nguồn nhân lực (Mean = 3,36; SD = 0,94) và Dịch vụ - sản phẩm (Mean = 3,18; SD = 0,54) chỉ đạt mức trung bình. Kết quả này cho thấy lợi thế tài nguyên của Bản Tèn chưa được chuyển hóa tương xứng thành năng lực phục vụ và sản phẩm có khả năng giữ chân khách. Nhận định này phù hợp với Sutresna và cộng sự (2019) [2] và Pasanchay & Schott (2021) [13], khi các nghiên cứu này đều đặt sự tham gia, năng lực của cộng đồng và cải thiện sinh kế vào vị trí trung tâm của DLCĐ. Trong trường hợp Bản Tèn, khoảng cách về nguồn nhân lực hàm ý rằng đào tạo cần gắn trực tiếp với các kỹ năng vận hành sản phẩm, đón tiếp, thuyết minh, vệ sinh - an toàn và bán hàng, thay vì chỉ dừng ở tập huấn nhận thức chung.

Hạ tầng - tiếp cận có điểm thấp nhất (Mean = 2,53; SD = 0,47), phản ánh đây là nút thắt rõ nhất trong hệ thống điều kiện phát triển DLCĐ tại Bản Tèn. Kết quả tương đồng với nghiên cứu của Đặng Thế Thịnh và Lê Huỳnh Hạ Nguyên (2025) [8] tại khu vực miền núi, nơi hạ tầng giao thông và lưu trú được xác định là những trở ngại đáng kể đối với phát triển du lịch. Sự tương đồng này cho thấy tại các điểm đến vùng cao, tài nguyên hấp dẫn chưa đủ để tạo sức cạnh tranh nếu khả năng tiếp cận và cơ sở vật chất tối thiểu chưa đáp ứng nhu cầu của khách.

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu cho thấy Bản Tèn sở hữu lợi thế nổi bật về tài nguyên và bản sắc văn hóa, đồng thời nhận được sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương. Theo Lee và Jan (2019) [1], nhận thức của cư dân thay đổi theo giai đoạn phát triển của điểm đến; vì vậy Bản Tèn đang ở giai đoạn chuyển từ “có tài nguyên” sang “có khả năng cung ứng trải nghiệm và dịch vụ ổn định”.  Tuy nhiên, những hạn chế về hạ tầng, chất lượng dịch vụ và nguồn nhân lực du lịch vẫn là các yếu tố cần được ưu tiên khắc phục nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của mô hình du lịch cộng đồng trong thời gian tới.

Hình 1: Biểu đồ đánh giá thực trạng các nguồn lực du lịch cộng đồng Bản Tèn

Bảng 7. Kết quả phân tích khoảng cách (Gap Analysis) của các nhóm yếu tố phát triển du lịch cộng đồng Bản Tèn

(Nguồn: Kết quả khảo sát 140 người dân địa phương Bản Tèn)      

Kết quả phân tích khoảng cách cho thấy mức độ đánh giá các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại Bản Tèn còn chưa đồng đều giữa các nhóm yếu tố. Trong 7 nhóm yếu tố được khảo sát, chỉ có Tài nguyên – bản sắc có điểm trung bình cao hơn ngưỡng quy ước với khoảng cách dương (+0,43), khẳng định đây là lợi thế cạnh tranh nổi bật và là nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch cộng đồng. Xúc tiến – liên kết có khoảng cách âm nhỏ nhất (-0,15), cho thấy các hoạt động quảng bá và kết nối thị trường đã đạt được những kết quả nhất định và đang tiến gần tới ngưỡng quy ước.

Ngược lại, các nhóm Kinh tế – xã hội (-0,29) và Chính sách hỗ trợ (-0,38) vẫn còn khoảng cách nhất định so với ngưỡng, phản ánh nhu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả các chính sách hỗ trợ sinh kế, thu hút đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia hoạt động du lịch. Mức thiếu hụt lớn hơn được ghi nhận ở nhóm Cộng đồng – nguồn nhân lực (-0,64) và Dịch vụ – sản phẩm (-0,82), cho thấy năng lực phục vụ du lịch của người dân và chất lượng sản phẩm du lịch hiện chưa đáp ứng yêu cầu phát triển theo hướng chuyên nghiệp và bền vững.

Đáng chú ý, Hạ tầng – tiếp cận là nhóm có khoảng cách lớn nhất (-1,48). Kết quả này cho thấy những hạn chế về giao thông, cơ sở vật chất và khả năng tiếp cận điểm đến vẫn là rào cản chủ yếu đối với quá trình phát triển du lịch cộng đồng tại Bản Tèn. Như vậy, mặc dù địa phương sở hữu nguồn tài nguyên du lịch hấp dẫn và bản sắc văn hóa đặc trưng, việc thu hẹp khoảng cách ở các nhóm yếu tố hỗ trợ, đặc biệt là hạ tầng, dịch vụ và nguồn nhân lực, sẽ là điều kiện then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm sự phát triển bền vững của mô hình du lịch cộng đồng trong thời gian tới.

Xét theo mức độ ưu tiên đầu tư, thứ tự cần tập trung cải thiện được xác định là: Hạ tầng – tiếp cận → Dịch vụ – sản phẩm → Cộng đồng – nguồn nhân lực → Chính sách hỗ trợ → Kinh tế – xã hội → Xúc tiến – liên kết. Việc ưu tiên nguồn lực theo các khoảng cách thiếu hụt này sẽ góp phần tạo sự cân bằng giữa lợi thế tài nguyên với các điều kiện khai thác, từ đó nâng cao hiệu quả phát triển du lịch cộng đồng tại Bản Tèn.

3.4. Phân tích ma trận SWOT và đề xuất các giải pháp phát triển bền vững mô hình du lịch cộng đồng Bản Tèn

Bảng 8. Ma trận SWOT về phát triển du lịch cộng đồng Bản Tèn

Nguồn: Tổng hợp từ kết quả khảo sát và phân tích của tác giả, 2025

Bảng 9. Định hướng chiến lược phát triển du lịch cộng đồng Bản Tèn theo ma trận SWOT

Kết quả SWOT cho thấy chiến lược của Bản Tèn cần tập trung vào việc chuyển lợi thế tài nguyên và bản sắc thành chuỗi giá trị du lịch cụ thể, đồng thời từng bước lấp các khoảng trống so với các yêu cầu thực tiễn của TCVN/ASEAN . Trước hết, nhóm giải pháp hạ tầng cần bám sát Gap lớn nhất (-1,48), ưu tiên các hạng mục trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận và trải nghiệm của khách như đường vào điểm đến, biển chỉ dẫn, vệ sinh và cơ sở vật chất tối thiểu. Thứ hai, đối với dịch vụ - sản phẩm và cộng đồng - nguồn nhân lực, cần hình thành các gói trải nghiệm có khả năng tạo chi tiêu tại chỗ: trải nghiệm văn hóa Mông, ẩm thực, hoạt động gắn với nông nghiệp - nông dược, sản phẩm quà tặng đặc trưng và dịch vụ lưu trú phù hợp. Việc kết nối HTX Nông dược và Du lịch cộng đồng Bản Tèn V-Ginseng với các hộ dân có thể tạo một chuỗi từ sản xuất - trải nghiệm - chế biến - bán sản phẩm, qua đó góp phần kéo dài thời gian lưu trú và tăng giá trị thu được từ mỗi lượt khách. Thứ ba, hoạt động đào tạo cần chuyển sang hướng “học theo công việc”, gắn với kỹ năng đón tiếp, thuyết minh, vệ sinh - an toàn, bán hàng và truyền thông số; đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp lữ hành để kiểm nghiệm sản phẩm trên thị trường. Cách tiếp cận này giúp các giải pháp không dừng ở đầu tư đơn lẻ mà tạo liên kết giữa hạ tầng, sản phẩm, con người và thị trường

4. KẾT LUẬN

Nghiên cứu đã sử dụng thống kê mô tả, Gap Analysis so với ngưỡng kỳ vọng quy ước và SWOT để đánh giá về bảy nhóm điều kiện phát triển DLCĐ tại Bản Tèn trên cơ sở khảo sát 140 hộ dân địa phương. Kết quả cho thấy Tài nguyên - bản sắc là lợi thế nổi bật nhất (Mean = 4,43), trong khi Hạ tầng - tiếp cận có mức thiếu hụt lớn nhất so với mục tiêu 4,0 (Gap = -1,48), tiếp đến là Dịch vụ - sản phẩm (-0,82) và Cộng đồng - nguồn nhân lực (-0,64). Từ nghiên cứu thì điều kiện tài nguyên tự nhiên và bản sắc văn hóa là lợi thế nổi bật nhất của điểm đến, được cộng đồng đánh giá cao và là nhóm yếu tố duy nhất vượt ngưỡng. Trong khi đó, hạ tầng – tiếp cận, dịch vụ – sản phẩm và cộng đồng – nguồn nhân lực là những nhóm yếu tố còn nhiều hạn chế, tạo khoảng cách đáng kể so với mức phát triển mong đợi.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất ưu tiên hoàn thiện hạ tầng tiếp cận và các tiện ích thiết yếu; phát triển sản phẩm đặc thù gắn với văn hóa Mông và chuỗi giá trị nông nghiệp - nông dược; nâng cao năng lực phục vụ của cộng đồng theo hướng đào tạo gắn với công việc; đồng thời phát huy vai trò của HTX và liên kết với doanh nghiệp lữ hành để mở rộng thị trường. Các giải pháp này cần được triển khai theo thứ tự ưu tiên và có sự phối hợp giữa cộng đồng, chính quyền, HTX và doanh nghiệp. Do nghiên cứu được thực hiện tại một điểm đến và chủ yếu phản ánh góc nhìn của cộng đồng địa phương, kết quả chưa cho phép suy luận quan hệ nhân quả hoặc khái quát cho mọi điểm DLCĐ. Nghiên cứu tiếp theo nên xây dựng thang đo riêng cho môi trường và quản trị cộng đồng, chuẩn hóa các biến theo cùng hướng “mức đáp ứng hiện tại”, bổ sung dữ liệu du khách - doanh nghiệp - cơ quan quản lý và sử dụng các mô hình đa biến nếu mục tiêu là kiểm định tác động.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lee, T. H., & Jan, F. H. (2019). Can community-based tourism contribute to sustainable development? Evidence from residents’ perceptions of the sustainability. Tourism Management, tập 70, tr. 368-380. 10.1016/j.tourman.2018.09.003

2. Sutresna, I. B., Suyana Utama, I. M., Saskara, I. A. N., & Wiwin Setiari, N. P. (2019). Community Based Tourism as Sustainable Tourism Support. RJOAS (Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences), 10(94), 70-78, DOI 10.18551/rjoas.2019-10.09.

3. Evita, R., Wardhani, H. S., Sari, D., Ninggar, E. H., & Simbolon, R. (2026). Community-Based Tourism Development as a Sustainability Strategy for Local Tourism Destinations: A Systematic Literature Review. Journal of Management and Applied Learning in Local and Adventure Tourism (MALALA), 1(1), 24-35.

4. Nguyễn Phước Hoàng (2020). Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển du lịch sinh thái bền vững tỉnh Cà Mau. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, tập 56, số 2D, tr. 185-194.

5. Vũ Nguyễn Tấn Trung & Đặng Thành Thức (2023). Các yếu tố tác động đến mô hình phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và ngân hàng Châu Á, số 207, tr 143-151, DOI 10.63065/ajeb.vn.2023.207.82496. .

6. Bộ Khoa học và Công nghệ (2020). TCVN 13259:2020 - Du lịch cộng đồng - Yêu cầu về chất lượng dịch vụ. Hà Nội.

7. ASEAN Secretariat (2016). ASEAN Community Based Tourism Standard. Jakarta: ASEAN Secretariat. ISBN 978-602-0980-77-5.

8. Đặng Thế Thịnh & Lê Huỳnh Hạ Nguyên (2025). Phát triển du lịch công cộng bền vững tại An Lão, Bình Định: Giải pháp đa chiều từ văn hoá, kinh tế đến môi trường. Tạp chí Khoa học Lạc Hồng, tập 21, tr. 6-10.

9. Đào Ngọc Anh (2016). Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa người H'Mông thông qua du lịch cộng đồng ở bản Sin Chải, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai, Luận án Tiến sĩ Văn hóa học, Viện văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam.

10. Hoang Ngoc Hien, Le Anh Tuan, & Nguyen Nguyen Hanh (2025). Research on factors affecting brand awareness of natural heritage tourism destinations and tourists' intention to choose Trang An scenic landscape complex. Revista Turismo & Desenvolvimento, số 48, tr. 148-171.

11. Phan Thị Xuân Hằng (2023). Phát triển du lịch bền vững ở Ninh Thuận. Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 8(188), tr. 47-54.

12. Krejcie, R. V., & Morgan, D. W. (1970). Determining Sample Size for Research Activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607–610. https://doi.org/10.1177/001316447003000308

13. Pasanchay, K., & Schott, C. (2021). Community-based tourism as a strategy for improving local livelihoods: A review of current knowledge. Journal of Sustainable Tourism, 29(4), 513–533. . https://doi.org/10.1016/j.tmp.2020.100784.

14. Hoàng Trọng, & Chu Nguyễn Mộng Ngọc. (2008). Phân tích dữ liệu nghiên cứu với SPSS (Tập 1 và 2). Hà Nội: Nhà xuất bản Hồng Đức.

15. UBND xã Văn Lăng (2025), Báo cáo phát triển kinh tế - xã hội năm 2022, 2023, 2024.

16. UBND tỉnh Thái Nguyên (2021), Đề án phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2021–2025, định hướng đến 2030.

Trương Thành Nam*, Nguyễn Thùy Linh, Lê Văn Thơ,

Trương Hoàng Ngọc Lâm, Nông Phương Thảo